|
„Historia strzeleckich bractw kurkowych”
Idea Bractw Kurkowych "Bóg - Honor - Ojczyzna"
Naczelne zawołanie to hasło "Ćwicz oko i dłonie w Ojczyzny obronie"
Bractwa Kurkowe to staropolskie, bogate w tradycje organizacje strzeleckie.Bractwa Kurkowe tworzyli
patrioci. Odzyskanie niepodległości wzbogaciło idee strzeleckie o treści narodowe i patriotyczne.
Przywrócone zostały dawne polskie tradycje, zwyczaje i obrzędy.Strzeleckie Bractwa Kurkowe powstały
w średniowieczu. Członkami bractw byli mieszczanie wyznania chrześcijańskiego,którzy mieli status
obywatela danego miasta. Musieli zapłacić składkę i posiadać własną rusznicę. Wówczas miasta nakładały
na swychobywateli obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom w sytuacjach zagrożenia zewnętrznego.
Wysoka pozycja cechów rzemieślniczych pozwalała na spełnienie obowiązków obrony murów miast.
Duża ilość konfliktów zbrojnych sprawiała, że mieszczaniemusieli być w ciągłej gotowości bojowej.
Dlatego też ciągle szkolili się w tym kierunku. W czasach średniowiecza szkoleniem zajmowały się związki
zwane bractwami łuczniczymi. Strzelano wówczas głównie z łuku i kuszy. Z upływem czasu nazwę bractw
zmieniono na „kurkowe”.Bractwa zajmowały się organizowaniem ćwiczeń, w trakcie których sprawdzono
sprawność bojową mieszczan strzelając z łuku do kura. Kur to ptak zamocowany na żerdzi. Był on
drewniany lub blaszany. Ten który rozbił kura zostawał królem kurkowym. Królami byli przedstawiciele
wszystkich zawodów np. krawiec, piekarz, stolarz, aptekarz. Zwycięzcami byli również właściciele miast
np. w Lesznie książę August Sułkowski. Ważną rzeczą dla tytułu królewskiego były klejnoty.
Każdy z królów był zobowiązany do wzbogacenia klejnotu. W Lesznie klejnoty składały się z medali i
zawieszek łączonych wstążkami i łańcuszkami. Władze zarówno świeckie jak i duchowne obdarzały bractwa
przywilejami między innymi zwolnienie z płacenia podatków i ceł. Z godnością królewską łączyły się również
wydatki, wyprawienie wystawnego przyjęcia. W czasie trwania zaboru pruskiego godność króla kurkowego
stała się jedynie zaszczytem honorowym, które nie przynosiło żadnych zysków. Pozbawiono ich przywilejów,
zwolnień podatkowych, uprawnień handlowych. Jedyna nagroda to ta, którą wypłacano z kasy brackiej.
W niektórych miastach m.in. w Lesznie , nowy król jechał w ozdobnym kwiatami i girlandami powozie.
Mógł również nosić szpadę oficerską. Zwyczajem było również , że każdy król musiał dostarczyć na
strzelnicę swój portret w technice olejnej w mundurze strzeleckim lub fotografię. Po upływie rocznej kadencji
klejnoty przekazywano następnemu królowi. Każdy z królów zajmował miejsce w grupie byłych królów kurkowych.
Przy mundurach pozostawała korona wpięta w naramiennik oraz krzyż nagrodowy.Strój bractw nie był jednolity
decydowały o tym względy narodowościowe. Druga połowa XIX wieku przynosi strój , który jest podobny do
munduru wojskowego. Były to zielone kurtki oraz czarne spodnie. Bractwa posiadały również przedmioty
służące do kultywowania zwyczajów np. instrumenty muzyczne, sztandary, laski, skrzynki brackie. Patronem
bractw jest święty Sebastian. Polowa XIX wieku przynosi w Wielkopolsce strzelanie żniwne, które zostało
zaczerpnięte ze zwyczajów niemieckich. Zawody odbywały się w niedzielę w końcu lata. Wówczas zwycięzca
otrzymywał nagrodę pieniężną, z czasem wprowadzono tytuł króla żniwnego.
Pierwsze bractwo powstało w 1007 roku w Hallstadt w Niemczech. Następnie pojawiły się we Francji i Flandrii.
Stowarzyszenia miały duże poparcie ówczesnych władz, ponieważ wzmacniały obronność państwa. Władze widząc
duże korzyści z bractw dla kraju nadawali im liczne przywileje. Zachęcali w ten sposób do doskonalenia wojennego
rzemiosła. W Polsce początki bractw możemy datować w XIII wieku na Śląsku i Wielkopolsce. Świadczą o tym
organizowane turnieje strzeleckie. W 1286 roku w Polscew Świdnicy powstało pierwsze bractwo strzeleckie.
W XVII wieku powszechność broni palnej spowodowała zmiany w sposobie strzelania. Wówczas zmieniła się nazwa
organizacji na „bractwa strzeleckie”. Wiek XVIII i XIX przynosi inny charakter towarzystw strzeleckich.
Strzelanie zaczęto traktować jako formę sportu, na dalszy plan schodzi podtrzymywanie gotowości
zbrojnej oraz sprawności fizycznej.
W wieku XIX bractwa używają broń skałkową, a następnie broń kapiszonową. Wówczas to na terenie
Wielkopolski , w Lesznie, Poznaniu, Gnieźnie powstają warsztaty rusznikarskie, które zajmują się produkcją broni
kapiszonowej. Pod koniec XIX wieku upowszechnia się broń iglicowa , co powoduje znaczną precyzyjność w strzelaniu.
Wzrasta z tego powodu rywalizacja między członkami w bractwach. Należenie do bractw było zaszczytem.
Wówczas bractwa kurkowe stawały się elitarnymi stowarzyszeniami. Bractwa strzeleckie w okresie międzywojennym
stawiały sobie za główny cel i zadanie szerzenie idei bractw czyli świadomość poczucia obowiązków obywatelskich i
państwowych. Członkiem bractwa mógł zostać każdy obywatel polski o nienagannym życiorysie .Musiał posiadać
szacunek i zaufanie u innych obywateli. Bracia Kurkowi w dziejach Polski nie szczędzili własnej krwi w obronie swoich
miast. Dawali różne dowodymiłości do swojej ojczyzny.Nie zbędne dla działalności bractw było miejsce gdzie mogli
doskonalić umiejętności strzeleckie oraz spotykać się ze sobą. Zwyczajem było , że bractwo, które posiadało
statut otrzymywało teren pod budowę strzelnicy, oraz budynek zwany celestatem. W nim to koncentrowało się życie
towarzyskie. Imprezom towarzyszyło picie piwa, tańce , gra w kręgle i kości. Budynek bracki wznoszono ze względów
bezpieczeństwa w obrębie murów, natomiast strzelnica mieściła się poza miastem. Przeważnie była to szopa lub szałas ,
którą nazywano strzelbudą. Struktura organizacyjna bractw była podobna do struktur organizacji cechowych.
Ilość funkcyjnych była różna i zależała od aktualnych potrzeb. Najwyższą władzą w bractwie było zebranie
wszystkich członków,czyli sesja. Na niej wybierano zarząd. Na czele bractwa stało dwóch „starszych”.
Czuwali nad porządkiem prawnym i organizacyjnym bractwa, zarządzali finansami ,oraz reprezentowali bractwo w
kontaktach z władzami. W zarządzaniu stowarzyszeń pomagali im bracia „stołowi” .Dawną tradycję posiada też
godność marszałka i wicemarszałka . Zajmowali się porządkiem podczas imprez, przemarszów i zawodów
strzeleckich. Atrybutem ich były bogato zdobione laski. W pochodach najczęściej stanowili asystę króla kurkowego.
Za umiejętności w strzelaniu odpowiedzialny był „kapitan”. Do ścisłego składu zarządu należał „pisarz”, który
był odpowiedzialny za prowadzenie ksiąg i sporządzanie protokołów. Natomiast „farynarz” dbał o sprzęt i wyposażenie
celestatu. Tarczowy był wybierany z grona najmłodszych członków, przenosił tarczę w uroczystym pochodzie do miasta
podczas uroczystości. Natomiast „dobosz” kroczył na czele bractwa i wybijał rytm. Kadencja funkcyjnych trwała rok.
Bracia musieli być posłuszni decyzjom „starszych”. Po wyborach wszyscy, którzy zajęli funkcję w bractwie musieli złożyć
przysięgę wobec władz miasta.Wybuch II wojny światowej zahamował rozwój ruchu brackiego . Hitlerowcy roztrzeliwali lub
wysyłali do obozów koncentracyjnych członków bractw. Po roku 1945 bractwa wznowiły działalność, lecz ówczesne władze
utrudniały im pracę.Zabroniono posiadania broni. Wówczas bractwa prowadziły działalność kulturalnąi towarzyską.
W okresie stalinowskim stowarzyszenia strzeleckie uznawano za wrogie dla państwa i obywateli.
W latach 1949- 1951 przeprowadzono likwidację bractw a majątekprzejęto na Skarb Państwa.
W roku 1989 po zmianach ustrojowych stowarzyszenia zaczęły się reaktywować.
W 1991 roku powstało Zjednoczenie Kurkowych Bractw Strzeleckich Rzeczypospolitej Polskiej.
Obecnie działa ponad sto Stowarzyszeń Strzeleckich.
Historia Strzelnicy BRACTWA KURKOWEGO w ŁODZI
Obszar: ul. Piłsudskiego, Przędzalniana, Fabryczna, Targowa Park Źródliska I oraz Park Źródliska II, są najstarszymi
łódzkimi parkami. Tworzyły one niegdyś jeden parkzwany Ogrodem Spacerowym, który została założony w 1840 roku.
Wtedy to w graniceŁodzi włączono część lasu rządowego leśnictwa Łaznów. "Nowa Dzielnica" została podzielona na
działki budowlane, wyznaczono teren pod targowisko zwane Wodnym Rynkiem (obecnie Plac Zwycięstwa), pozostawiono
także fragment na urządzenie ogrodu.Wówczas park miał charakter leśny, porastały go olsze, graby, dęby, lipy oraz
świerki, tylko boki obsadzone były drzewami owocowymi, teren obfitował w źródła a jego podłożebyło błotniste.
Wytyczono na jego obszarze dwie główne aleje spacerowe biegnące po przekątnych, przecinające się w centralnym
miejscu parku. Pod koniec lat 40-tych XIX wieku postawiono w parku kilkanaście ławek, wykonano kilka mostków oraz
2 altany, zatrudniono także ogrodnika do stałej opieki nad parkiem. Pod koniec lat 50-tych XIX w. ogród został podzielony,
a jego zachodnią cześć (czyli teren obecnego parku Źródliska II i zabudowań oddzielających parki) sprzedano fabrykantowi
Karolowi Scheiblerowi. W latach 60-tych, ze względu na brak funduszy na pielęgnację parku w kasie miasta,pozostała część
parku (tj. obecny park Źródliska I, zwanego wówczas parkiem Kwela (od niem. Quell - źródło) została wydzierżawiona
prywatnemu przedsiębiorcy, jednak park nie stał się dzięki temu bardziej zadbany. W latach 70-tych XIX w. część północną
parku (od strony obecnej Alei Piłsudskiego) dzierżawiło Bractwo Kurkowe, które wybudowało tu strzelnicę czynną do 1905 roku.
Bractwo Kurkowe to nieformalna nazwa Towarzystwa Strzelniczego, które powstało w Łodzi w 1824 r., a jego
nazwa wiąże się z figurką ptaka, potocznie zwaną kurem, wykorzystywaną jako cel podczas zawodów strzeleckich.
Corocznie w okresie Zielonych Świątek Bractwo Kurkowe organizowało tu zawody, występy i wybory "króla kurkowego",
tj. najlepszego strzelca. Każdy przystępujący dokonkursu członek Bractwa wpłacał pewną kwotę pieniędzy,
która potem była przeznaczona jako nagroda dla zwycięzcy. Zwycięzca - "król kurkowy" po uroczystymprzemarszu
ulicami miasta, zapraszał wszystkich na przyjęcie. Pod koniec lat 80-tych XIX w. dzierżawcą zaniedbanego parku
stał się Karol Scheibler. W tym okresie przeprowadzono pierwszą inwentaryzację drzew w parku, w dalszym ciągu
przypominającym swym wyglądem las niż park, wybudowano estradę (stojącą w centralnej części), na której
grywała w świąteczne dni orkiestra fabryczna. W 1892 roku zorganizowana została pierwsza wystawa ogrodnicza,
wybudowano wówczas 20 pawilonów ekspozycyjnych, poszerzono alejki, usunięto część drzew i krzewów.
Park znajdował się pod opieką Scheiblera do 1906 r., kiedy to wygasł jego kontrakt na dzierżawę. Władze miejskie
zadecydowały o ponownym ogrodzeniu parku, wybudowano dom dla pracowników parku, uporządkowano teren po
dawnej strzelnicy. Tak jak i wcześniej park był miejscem odpoczynku i zabaw dla robotników okolicznych fabryk.
Na początku lat 20-tych XX w. park całkowicie zmienił swój wygląd, został przebudowany według koncepcji E. Ciszkiewicza.
Z tego okresu pochodzi zachowany do dziś układ alejek, staw, ogródek botaniczny, plac zabaw, wybudowano nowy ażurowy
parkan. Kolejne zmiany wprowadził Stefan Rogowicz w latach 30-tych Jego dziełem są m.in. partery kwiatowe i ich otoczenie
w północnej części parku. W czasie wojny drzewostan został znacznie uszczuplony, park był zaniedbany, Niemcy zlikwidowali
ogrodzenie.W 1956 r. udostępniono do zwiedzania Palmiarnię (więcej informacji o Palmiarni przy opisie ścieżki).
Park usytuowany jest pomiędzy ulicą Fabryczną, Przędzalnianą i Al. Piłsudskiego. Posiada on ciekawy pejzażowy układ.
Główna aleja przebiega koliście wokół parku, a od niej odchodzą aleje boczne. W pd.-wsch. części znajdują się trzy stawy,
z których największy posiada wyspę. W północnej części znajduje się obszerny plac obsadzony dookoła głogami pełnokwiatowymi.
Na placu znajduje się estrada w kształcie altany, domek ogrodnika oraz palmiarnia.Wnętrze placu zajmuje rozległy kwietnik
założony na planie prostokąta z różami i 4 cisami posadzonymi w rogach. Na środku kwietnika stoi rzeźba przedstawiająca
kilka kobiecych postaci. W rogu placu znajdują się stoły do gry w warcaby. Park porasta wiele wiekowych dębów, będących
pomnikami przyrody. Ich wiek szacuje się na ok. 300 lat. Są one najcenniejszymi zabytkami na terenie parku i należą do
najcenniejszych na obszarze Łodzi. Park Źródliska II. Jak już wspomnieliśmy, pod koniec lat 50-tych XIX w. ogród został
podzielony. Zachodnią cześć w 1853 r. oddano do użytku Karolowi Scheiblerowi. W ciągu dwóch lat wybudowano tam przędzalnię,
dom mieszkalny,wozownię i budynki gospodarcze, a w późniejszych latach tkalnię i wykańczalnię. Dom Scheiblera początkowo
parterowy skromny, dopiero po kolejnych rozbudowach upodobnił się rozmiarem i wyglądem do innych siedzib fabrykantów.
Pałac miał charakter mieszkalno-reprezentacyjny, posiadał także palmiarnię w stylu mauretańskim. Pałac zachował się właściwie
w niezmienionym stanie do dnia dzisiejszego i od 1986 roku siedzibę w nim ma Muzeum Kinematografii. Za domem rozciągał się
ogród założony na zlecenie Scheiblera przez berlińską firmę ogrodniczą L. Spätha. Na lesistym terenie wysadzono wiele
oryginalnych gatunków drzew, ustawiono m.in. donice z drzewami pomarańczowymi, trawniki udekorowano licznymi porcelanowymi
i gipsowymi figurkami zwierząt oraz gnomów. Wybudowano fontanny, altankę, pawilon z pnączami. Na grocie (znajduje się ona na
terenie parku do dziś), zorganizowano taras widokowy, na który prowadziły schody. Przy wejściu do parku od ulicy Targowej stał
do 1945 roku domek, w którym mieściła się kwiaciarnia oraz mieszkanie ogrodnika, obok rozciągał się sad owocowy i szklarnie.
Po wojnie przeprowadzono prace porządkowe, zlikwidowano sad, rozebrano budynki, usunięto część drzew, wytyczono nowe alejki.
Park został otwarty dla mieszkańców miasta w 1947 r. Na jego terenie, podobnie jak w parku Źródliska I, rosną najcenniejsze
gatunki dębów w Łodzi. Park Źródliska I wraz z Parkiem Źródliska II uznanyzostał w całości za pomnik przyrody oraz wpisany
do rejestru zabytków.
Informacja o parku pochodzi ze strony Ośrodka Działań Ekologicznych Źródła - http://lodz.parki.org
STATUT Towarzystwa Strzelców miasta Łodzi 1824
tłumaczenie strony 2
W oparciu o zarządzenie Jego Wysokości Pana Gubernatora Piotrkowskiego z 1813 roku
no dotyczy przeglądu statutu Łódzkiego Towarzystwa Strzeleckiego w celu ujednolicenia tegoż
z obecnie obowiązującymi przepisami Starsi Towarzystwa, na podstawie:
1) zarządzenia Księcia Namiestnika Królestwa Kongresowego z 18-go września 1820 roku.
2) takiego samego zarządzenia z 28 marca 1821 roku.
3) zarządzenia Rady Administracyjnej z 9 czerwca 1833 roku No 6528 oraz
4) zarządzenia Księcia Namiestnika z 10/22 stycznia 1852 roku No. 166. -Przewidują opracowanie
nowego Statutu o następującej treści:
- Istniejące w mieście Łodzi Towarzystwo Strzeleckie założono w 1824 roku, za zgodą jego Wysokości
świętej p amięci Monarchy Imperatora Aleksandra I-go
Cel tego towarzystwa z punktu widzenia społecznego i moralnego Jest jednakowo ważny
i polega na tym, aby przez ćwiczenia w strzelaniu rozwinąć zalety ducha i dostarczyć uczestnikom
dobrego sposobu rozrywki.
Aby osiągnąć ten cel ustala się następujące przepisy:
statut w oryginale liczy w sumie 18 stron
fotokopia strony 1 ; 2 i 18
tłumaczenie str.18
§ 33
Zabrania się członkom przekazywać tymczasowo, a tym bardziej sprzedawać broń osobom
nie mającym prawa do jej posiadania.
§ 34
Każdy członek na podstawie zezwolenia Jego Wysokości Generała feldmarszałka Namiestnika
w Królestwie Kongresowym,o którym powiadomiono Naczelnika Powiatu Łódzkiego, w
rozporządzeniu Gubernatora Piotrkowskiego z 7-go maja 1868 roku N° 3836, może bezpłatnie
posiadać jeden sztucer.
§ 35
Zmiany w Statucie można wprowadzanie inaczej jak tylko za zgodę Zwierzchników, którzy
zatwierdzili niniejsze przepisy. - tu są złożone podpisy i pieczęcie
Łódzki Król Kurkowy 1902 książeczka strzelecka Łódzkiego Bractwa Kurkowego z 1898 roku
W latach 70. XIX wieku część północną parku (od strony obecnej Alei Piłsudskiego) dzierżawiło Bractwo Kurkowe
które wybudowało tu strzelnicę czynną do 1905 roku. Bractwo Kurkowe to nieformalna nazwa Towarzystwa Strzelniczego, które
powstało w Łodzi w 1824 roku, a jego nazwa wiąże się z figurką ptaka, potocznie zwaną kurem, wykorzystywaną jako cel podczas
zawodów strzeleckich. Corocznie w okresie Zielonych Świątek Bractwo Kurkowe organizowało tu zawody, występy i wybory
"króla kurkowego", tj. najlepszego strzelca. Każdy przystępujący do konkursu członek Bractwa wpłacał pewną kwotę pieniędzy,
która potem była przeznaczona jako nagroda dla zwycięzcy. Zwycięzca – "Król Kurkowy" po uroczystym przemarszu ulicami miasta, zapraszał wszystkich na przyjęcie.
Wystawa " portrety królów kurkowych"
Organizator wystawy: Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi 90-706, ul.Gdańska 13.Taką możliwość daje nam wystawa pokazująca
portrety z kolekcji Muzeum Okręgowego w Lesznie. Z liczącej 82 obrazy kolekcji prezentujemy 45. W swojej treści i kunszcie artystycznym dostarczają zwiedzającym wiedzy o środowiskach z których tworzyły się bractwa strzeleckie oraz czasach w których działały.
Portrety królów kurkowych” to wystawa czasowa pokazująca portrety w techniceolejnej wybieranych raz w roku królów kurkowych,
pochodzących z Leszna i jego okolic. Jest to malarstwo pochodzące głównie z XVIII i XIX wieku, które wyszło z pod pędzla takich
malarzy jak: Gottlieb Rontz, Johann Schreibe, Josepha Mullera oraz Caspera Gottfrieda Bencke. Najstarszy z obrazów to portret
z 1715 rokupt. „Portret Króla Kurkowego Georga Otto” malarza nieznanego. Postacie pokazanena obrazach to mieszczanie
należący do bractw kurkowych, którzy w ciągu roku swojego panowania zajmowali najważniejszą funkcję w stowarzyszeniach.
Eksponowane portrety to źródło wiedzy o stroju , fryzurach, klejnotach jakie obowiązywały w tym czasie. Portrety posiadają podpisy,
które są informacją o fakcie uzyskania tytułu królewskiego w danym roku. Mówią również o zawodzie i pozycji społecznej
króla kurkowego.
Portrety to swoista ilustracja historii, która została utrwalona na płótnie jako jedynej formie przekazu w tym czasie. W ten
sposób możemy przenieść się z teraźniejszości w przyszłość.
EKSPRES ŁÓDZKI
14.03.2009
Bracia ŁTS "Bractwo Kurkowe"na ceremoni otwarcia wystawy (od lewej )
brat Stanisław Cholaś - brat Jarosław Wieczorek - brat Witold Łuczyński - brat Edward Kulanty
brat Bronisław Kałużny
|
